Chương IX. Năng lượng
Bài 47. Một số dạng năng lượng
Năng lượng tồn tại ở nhiều dạng thường gặp: động năng, thế năng hấp dẫn, năng lượng hoá học, điện, ánh sáng, nhiệt và năng lượng âm.
Nhận biết năng lượng
Trong cuộc sống hằng ngày, ta nhận ra năng lượng nhờ các biểu hiện của nó:
- Điện năng từ ổ cắm cung cấp cho máy tính, ta nhận biết qua ánh sáng, âm thanh và nhiệt do máy tính phát ra.
- Hoá năng do thức ăn cung cấp cho cơ thể, ta nhận biết qua sự ấm lên của cơ thể hoặc qua các hoạt động đi bộ, chạy nhảy, đi xe đạp.
- Năng lượng âm được nhận biết qua sự rung nhẹ của bàn tay áp vào màng loa ti vi.
Các dạng năng lượng
Bất kì vật nào chuyển động cũng có năng lượng. Những vật đứng yên ở trên cao so với mặt đất cũng có năng lượng. Năng lượng cũng có thể được dự trữ trong xăng, dầu, thực phẩm. Người ta phân loại năng lượng dựa vào nguồn phát ra nó:
| Dạng năng lượng | Nguồn phát | Ví dụ |
|---|---|---|
| Động năng | Do chuyển động của vật | Cánh quạt đang quay, ô tô di chuyển, quả bóng lăn |
| Thế năng hấp dẫn | Do vật ở trên cao so với mặt đất (kể cả khi vật không chuyển động) | Nước chứa trong hồ thuỷ điện, cánh diều trên bầu trời, búa máy |
| Năng lượng hoá học (hoá năng) | Sinh ra do phản ứng hoá học của các hoá chất | Que diêm, pháo hoa |
| Năng lượng điện (điện năng) | Tạo ra bởi dòng điện (cung cấp bởi máy phát điện, pin,...) | Đèn pin, ti vi |
| Năng lượng ánh sáng (quang năng) | Phát ra từ các nguồn sáng (tự nhiên hoặc nhân tạo) | Mặt Trời, đèn |
| Năng lượng âm | Lan truyền từ các nguồn âm | Chuông, loa, tiếng nói |
| Năng lượng nhiệt (nhiệt năng) | Sinh ra từ các nguồn nhiệt | Mặt Trời, bếp gas, bóng đèn sợi đốt, nhiên liệu bị đốt cháy |
Ghi nhớ: Động năng là năng lượng do vật chuyển động mà có. Thế năng hấp dẫn là năng lượng lưu trữ trong vật khi vật ở một độ cao so với mặt đất.
Năng lượng ở quanh ta
- Bóng đèn phát sáng: năng lượng ánh sáng.
- Bếp than: hoá năng của than chuyển sang nhiệt năng.
- Nước trên đập cao: thế năng; khi chảy xuống: động năng.
Mẹo: Một vật có thể cùng lúc có nhiều dạng năng lượng, ví dụ chiếc máy bay đang bay vừa có động năng vừa có thế năng.
Mở rộng
Vật chuyển động càng nhanh và càng nặng thì động năng càng lớn; vật ở càng cao và càng nặng thì thế năng càng lớn. Thuỷ điện Hoà Bình trên sông Đà dùng thế năng của nước trong hồ chứa: nước tích ở độ cao rồi đổ xuống làm quay tua-bin.