Bài 39. Tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên

Chuẩn bị

1. Địa điểm: lựa chọn địa điểm thuận lợi và phù hợp với vị trí, điều kiện của trường; có thể là vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, thảo cầm viên,...

2. Dụng cụ: bút viết, bút chì; sổ ghi chép; nhãn dán mẫu; kính lúp; ống nhòm; máy ảnh hoặc điện thoại di động có chức năng chụp ảnh; lọ đựng mẫu; vợt bắt bướm; vợt thuỷ sinh; panh kẹp; tài liệu ảnh để nhận diện nhanh sinh vật ngoài thiên nhiên; khoá phân loại một số nhóm sinh vật.

Nhãn dán mẫu bằng giấy trắng được thiết kế theo kích thước 5 cm × 8 cm, đục lỗ ở góc để buộc dây và để trong túi nylon tránh bị ướt. Nhãn bao gồm các thông tin: tên loài, địa điểm thu thập, môi trường sống, ngày lấy mẫu, học sinh lấy mẫu.

3. Yêu cầu: quan sát theo nhóm với các nội dung được phân công để hoàn thành bài thu hoạch; chấp hành nghiêm túc các quy định của buổi ngoại khoá (kỉ luật, nguyên tắc thu mẫu); tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của giáo viên; trang phục gọn gàng, phù hợp; khi thu và bắt, thả mẫu phải lưu ý vì một số sinh vật có thể gây độc.

Cách tiến hành

1. Hướng dẫn chung

• Quan sát bằng mắt thường: quan sát cơ thể và một số bộ phận trên cơ thể của các loài sinh vật có kích thước đủ lớn để nhìn thấy bằng mắt thường.
• Quan sát bằng kính lúp: quan sát cơ thể và một số bộ phận của các loài có kích thước nhỏ, khó quan sát bằng mắt thường.
• Quan sát bằng ống nhòm: quan sát động, thực vật ở xa.
• Chụp ảnh: sử dụng máy ảnh hoặc điện thoại có chức năng chụp ảnh để chụp lại hình các loài sinh vật đã quan sát được nhằm phục vụ làm bộ sưu tập ảnh các nhóm sinh vật.
• Ghi chép: ghi lại các thông tin về tên và môi trường sống của các loài đã quan sát được, số lượng cá thể và kích thước các loài.
• Làm bộ sưu tập ảnh dưới hình thức tập san: sử dụng ảnh sinh vật đã chụp được, phân loại theo các chủ đề (môi trường sống, vai trò hoặc nhóm phân loại); xác định tên các đại diện của các nhóm sinh vật; dán ảnh và trang trí tập san.

2. Tìm hiểu về thực vật và động vật

*a) Quan sát môi trường sống, vai trò của thực vật và động vật:* quan sát và ghi vào sổ tên các loài thực vật và môi trường sống của chúng (dưới nước, trên cạn, trên cơ thể sinh vật khác,...), chỉ ra vai trò (cây bóng mát, làm sạch môi trường, làm thức ăn cho động vật,...). Quan sát các loài động vật sống trong các môi trường khác nhau, ghi tên, môi trường sống và vai trò trong tự nhiên (thụ phấn cho hoa, phát tán hạt, làm tơi xốp đất,...). Chụp ảnh các loài đã quan sát, thu lại mẫu thực vật và dùng nhãn dán để ghi lại mẫu vật. Phương pháp: bằng mắt thường, kính lúp, ống nhòm.

*b) Quan sát hình thái, phân loại một số nhóm thực vật và động vật.* Với thực vật, ghi vào sổ đặc điểm rễ (có rễ thật hay không), lá (hình dạng và cách sắp xếp), thân (thân gỗ hay thân cỏ), cơ quan sinh sản (bào tử hay hoa), hạt (ở trong quả hay hạt lộ ra ngoài) để phân loại vào các ngành phù hợp. Với động vật, dựa vào đặc điểm đặc trưng giữa các ngành, lớp đã học để phân loại (Thân mềm, Chân khớp, Cá,...) thuộc nhóm không xương sống hay có xương sống; loài bay lượn dùng ống nhòm để quan sát. Tìm và ghi các đặc điểm hình thái, cấu tạo phù hợp với môi trường sống (ví dụ: chân vịt có màng bơi để thích nghi với việc bơi lội,...). Phân loại một số nhóm động vật thu được bằng khoá lưỡng phân.

*c) Cách bắt, thả mẫu:* với động vật ở nước, dùng vợt bắt động vật thuỷ sinh để vợt lên rồi chuyển sang khay nước. Với động vật có khả năng bay, nhảy như bướm, cào cào, châu chấu, chuồn chuồn, ong,... dùng vợt bắt bướm để thu mẫu; sau khi vợt được côn trùng, cần có động tác khoá vợt để ngăn không cho côn trùng bay ra khỏi vợt. Một số loài côn trùng khác (cào cào, châu chấu, dế, chuồn chuồn, một số loài cánh cứng như xén tóc, cánh cam,...) có thể dùng tay bắt và cho vào lọ. Các loài có khả năng đốt, cắn hoặc tiết ra chất độc thì phải dùng panh kẹp để bắt (ví dụ với ong, dùng panh kẹp chặt cơ thể từ bên ngoài vợt, rồi đưa lọ đựng mẫu vào trong vợt, thả con vật vào lọ và đậy nhanh miệng lọ). Với động vật có xương sống lớn hơn (cá, ếch, thằn lằn,...) dùng dụng cụ phù hợp để bắt, thả.

Thu hoạch

• Trưng bày, giới thiệu với bạn mẫu vật và ảnh chụp các loài động vật, thực vật quan sát được; có thể chọn hình thức tập san, hộp bí mật,... để hoàn thành sản phẩm của nhóm.
• Kể tên các loài thực vật mà em đã quan sát được.
• Nhóm thực vật và động vật nào em gặp nhiều nhất, ít nhất hoặc không quan sát thấy? Vì sao?
• Hoàn thành phiếu học tập số 1 (thực vật) với khoảng từ 5 đến 10 loài: tên cây, môi trường sống, đặc điểm (rễ cây, thân cây, cơ quan sinh sản), vị trí phân loại, vai trò.
• Trong các loài thực vật đã quan sát, loài nào có kích thước nhỏ nhất, loài nào lớn nhất? Nhận xét về kích thước của các loài thực vật quanh em.
• Hoàn thành phiếu học tập số 2 (động vật) với khoảng 5 đến 10 loài: tên động vật, môi trường sống, đặc điểm hình thái nổi bật, vị trí phân loại, vai trò.
• Nhận xét sự phân bố của thực vật và động vật ở các môi trường khác nhau và độ đa dạng sinh học ở khu vực em quan sát.

Mở rộng

Mẹo đo đa dạng đơn giản: so sánh số loài ở hai ô cùng diện tích, một ô nhiều cây, một ô sân xi măng. Ô nhiều cây thường có nhiều loài hơn.