Bài 34. Thực vật

Đa dạng thực vật

Thực vật sống ở khắp mọi nơi xung quanh chúng ta. Thực vật gồm nhiều loài, có kích thước và môi trường sống khác nhau. Trên thế giới có khoảng gần 400 000 loài thực vật đã được phát hiện, trong đó ở Việt Nam là khoảng gần 12 000 loài.

Về kích thước: bèo tấm có đường kính lá vài milimét, cây nong tằm có đường kính lá hơn 1 mét, cây bao báp có đường kính thân khoảng vài mét. Về môi trường sống: cây cọ ở vùng đồi núi, cây xương rồng trên sa mạc, cây đước ở vùng nước lợ.

Các nhóm thực vật

Các loài thực vật đều có một số đặc điểm giống nhau, bên cạnh đó cũng có những sai khác về hình thái, cấu tạo bên trong, đặc điểm sinh sản,... Dựa vào các đặc điểm sai khác đó, thực vật được phân chia thành hai nhóm chính: thực vật không có mạch (ngành Rêu) và thực vật có mạch, gồm thực vật không hạt (ngành Dương xỉ) và thực vật có hạt (ngành Hạt trần, ngành Hạt kín).

Thực vật không có mạch: gồm những loài cơ thể không có mạch dẫn. Rêu là đại diện thuộc nhóm này, cũng là nhóm thực vật sống trên cạn đầu tiên. Có thể dễ dàng tìm thấy rêu ở những nơi ẩm ướt, ít ánh sáng. Cơ thể rêu nhỏ bé chỉ cao khoảng 1 – 2 cm, có rễ giả, thân và lá không có mạch dẫn. Rêu sinh sản bằng bào tử.

Thực vật có mạch là nhóm các loài thực vật có thân, lá, rễ thật và cơ thể có mạch dẫn.

• Dương xỉ: là đại diện của nhóm thực vật có mạch; sinh sản bằng bào tử. Thường sống ở những nơi ẩm, mát như bờ ruộng, chân tường, dưới tán rừng,... Một số loài thường gặp: dương xỉ, cỏ bợ, lông culi, bèo ong,...
• Thực vật hạt trần: là những cây gỗ có kích thước lớn với hệ mạch dẫn phát triển, chưa có hoa và quả, sinh sản bằng hạt nằm lộ trên các lá noãn hở (vì vậy có tên là hạt trần). Ví dụ: thông, pơmu, hoàng đàn, vạn tuế, bách tán,...
• Thực vật hạt kín: có cấu tạo hoàn thiện, thích nghi với nhiều môi trường sống khác nhau và có số lượng loài phong phú nhất. Cơ quan sinh sản là hoa và quả có chứa hạt. Cơ quan sinh dưỡng đa dạng về hình thái (lá đơn, lá kép; thân củ, thân rễ; rễ cọc, rễ chùm,...).

Vai trò của thực vật

• Đối với môi trường: cây xanh hấp thụ một lượng lớn khí carbon dioxide để quang hợp, tổng hợp chất hữu cơ và giải phóng khí oxygen ra môi trường, giúp cân bằng khí oxygen và carbon dioxide trong khí quyển. Hiện tượng thoát hơi nước ở lá còn góp phần làm giảm nhiệt độ môi trường, điều hoà không khí, giảm hiệu ứng nhà kính. Thực vật còn góp phần bảo vệ đất và nguồn nước, giúp hạn chế và giảm nhẹ mức độ nguy hiểm của thiên tai như sạt lở đất, lũ quét,... (Ở nơi có rừng, lượng chảy của dòng nước mưa là 0,6 m³/giây, còn ở đồi trọc là 21 m³/giây.)
• Đối với động vật: nhờ quang hợp, cây xanh tổng hợp chất hữu cơ cho sinh giới và tạo ra oxygen cung cấp cho hô hấp của động vật và con người. Chất hữu cơ là nguồn thức ăn cho các loài động vật ăn thực vật, nên thực vật được coi là "nhà máy sản xuất" thức ăn của sinh giới. Thực vật còn là "nhà" và nơi sinh sản của nhiều loài động vật sống trên cây như sóc, chim,...
• Đối với con người: thực vật cung cấp lương thực, thực phẩm, quả, làm cảnh, lấy gỗ, làm thuốc,... Tuy nhiên một số thực vật có độc có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ con người: cây trúc đào (chứa chất độc nguy hiểm đến tính mạng nếu ăn phải), cây cà độc dược (nhựa cây có thể gây dị ứng cho da), cây thuốc phiện (anh túc) chứa chất gây nghiện.

Mở rộng

Rau bợ là một loại dương xỉ nhỏ mọc ở ruộng, được dùng làm rau và làm thuốc. Cây thông ba lá mọc nhiều ở Đà Lạt, Lâm Đồng.

Cây xanh trồng trong nhà như cây lan ý, cây lưỡi hổ, cây thường xuân giúp cải thiện không khí; trồng cây ở trường học và đường phố giúp giảm nóng, tạo bóng mát.