Bài 32. Nấm
Nấm là sinh vật nhân thực, đơn bào hoặc đa bào, sống dị dưỡng; có nhiều nhóm và có vai trò trong tự nhiên, đời sống; một số nấm gây bệnh hoặc gây ngộ độc.
Đa dạng nấm
Những "cây nấm" mọc lên sau mưa, những đám mốc đen trên bánh mì hay món mộc nhĩ chúng ta hay ăn, tất cả đều là sinh vật thuộc giới Nấm.
Nấm là những sinh vật nhân thực, đơn bào hoặc đa bào, sống dị dưỡng. Hình dạng và kích thước của nấm vô cùng đa dạng: có loại dễ dàng quan sát bằng mắt thường, cũng có loại chỉ quan sát thấy bằng kính hiển vi. Nấm có thể sinh sống ở nhiều điều kiện môi trường khác nhau, chủ yếu ở những nơi nóng ẩm, giàu dinh dưỡng, một số có thể sống ở điều kiện vô cùng khắc nghiệt.
Dựa vào cấu trúc của cơ quan tạo bào tử, nấm được chia thành một số nhóm:
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nấm túi | Sinh sản bằng bào tử túi | Nấm mốc đen bánh mì, nấm men rượu |
| Nấm đảm | Sinh sản bằng bào tử đảm | Nấm rơm, nấm hương, nấm sò, nấm linh chi |
| Nấm tiếp hợp | Gồm các loài nấm mốc sinh trưởng nhanh, gây ra sự ôi thiu của thức ăn | Mốc trên bánh mì, đào, dâu, khoai lang trong quá trình cất trữ |
Vai trò của nấm
- Trong tự nhiên: nấm tham gia vào quá trình phân huỷ chất thải và xác động vật, thực vật thành các chất đơn giản cung cấp cho cây xanh và làm sạch môi trường.
- Làm thực phẩm và dược liệu: nhiều loại nấm được sử dụng trực tiếp làm thức ăn; một số loại nấm được dùng làm thuốc như nấm linh chi, đông trùng hạ thảo,...
- Trong công nghiệp chế biến thực phẩm: nấm men được sử dụng trong sản xuất bánh mì, bia, rượu,...; nấm mốc được sử dụng trong sản xuất tương,...
Một số bệnh do nấm
Ở người, nấm gây ra các bệnh nấm lưỡi, lang ben, hắc lào,... Người bị bệnh hắc lào thường xuất hiện các vùng da có dạng tròn, đóng vảy, có thể sưng đỏ và gây ngứa; bệnh thường lây qua tiếp xúc trực tiếp với da của người bệnh.
Nấm còn gây bệnh ở thực vật và động vật như bệnh mốc cam ở thực vật, bệnh nấm da ở động vật. Để điều trị các bệnh do nấm gây ra, người ta sử dụng các loại thuốc kháng nấm.
Một số loại nấm có thể gây hư hỏng thức ăn, đồ uống, quần áo, đồ dùng bằng gỗ,... Nhiều loại nấm mốc chứa độc tố; nếu con người ăn phải những thực phẩm bị mốc (lạc mốc, bánh mốc,...) sẽ ảnh hưởng đến sức khoẻ, gia tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư.
Một số loại nấm có thể gây ngộ độc, thậm chí tử vong khi ăn. Các loại nấm có màu sắc sặc sỡ, có mùi hấp dẫn, vết cắt có rỉ chất trắng như sữa và nấm mọc hoang dại thường là nấm có độc.
Mở rộng
"Cây nấm" mà chúng ta thường thấy chỉ là cơ quan sinh sản, còn cơ thể thật sự của nấm là hệ sợi khổng lồ len lỏi trong đất. Hệ sợi của một cá thể nấm mật đã len lỏi trong khoảng 9,1 km² đất rừng ở Mĩ, nên nó được coi là cá thể sinh vật lớn nhất trên Trái Đất.
Địa y (những mảng bám hình vảy trên đá, thân cây hay tường) được hình thành do sự cộng sinh giữa nấm và một số loài tảo: nấm hút nước và muối khoáng cung cấp cho tảo, còn tảo có diệp lục nên quang hợp tổng hợp chất hữu cơ nuôi sống cả hai. Địa y là sinh vật tiên phong mở đường.
Thí nghiệm nhỏ: đặt hai lát bánh mì ẩm (thấm nước lọc), bọc màng bọc thực phẩm; một đĩa để ngăn mát tủ lạnh, một đĩa để ngoài không khí; sau 2 – 3 ngày so sánh để biết cách bảo quản, phòng tránh nấm mốc.