Bài 27. Vi khuẩn
Vi khuẩn là cơ thể đơn bào, nhân sơ, kích thước nhỏ, đa dạng về hình dạng; đa số có lợi và được ứng dụng trong đời sống, một số gây bệnh; phòng bệnh bằng vệ sinh cá nhân, ăn uống và môi trường.
Đa dạng vi khuẩn
Vi khuẩn là những sinh vật có kích thước nhỏ, chỉ có thể quan sát được bằng kính hiển vi. Chúng có mặt ở khắp mọi nơi: trong không khí, trong nước, trong đất, trong cơ thể chúng ta và cả các sinh vật sống khác.
Vi khuẩn có rất nhiều hình dạng khác nhau, phân bố riêng lẻ hay thành từng đám, trong đó có ba dạng điển hình là: hình que (trực khuẩn), hình xoắn (xoắn khuẩn) và hình cầu (cầu khuẩn, như liên cầu khuẩn, tụ cầu khuẩn). Ngoài ra còn có dạng phẩy khuẩn.
Cấu tạo của vi khuẩn
Vi khuẩn có cấu tạo đơn bào, hầu hết có thành tế bào bao ngoài màng tế bào. Nhiều vi khuẩn còn có roi làm nhiệm vụ di chuyển và lông giúp vi khuẩn bám vào tế bào vật chủ.
Tế bào vi khuẩn gồm màng tế bào, tế bào chất và vùng nhân (chưa có nhân hoàn chỉnh); vì vậy vi khuẩn là sinh vật có cấu tạo cơ thể đơn giản nhất trong thế giới sống.
Vai trò của vi khuẩn
Phần lớn vi khuẩn có lợi, có vai trò rất quan trọng không chỉ với con người mà còn với toàn bộ sự sống trên Trái Đất.
- Trong tự nhiên: vi khuẩn cố định nitrogen trong không khí thành hợp chất nitrogen cho cây; vi khuẩn phân giải xác sinh vật và chất thải động vật thành chất dinh dưỡng.
- Trong cơ thể người: có thể chứa đến hàng trăm nghìn tỉ vi khuẩn. Vi khuẩn có lợi có số lượng rất lớn, giúp ức chế vi khuẩn có hại, bảo vệ da, tăng cường miễn dịch, hỗ trợ tiêu hoá.
- Trong đời sống: chế biến thực phẩm như làm sữa chua, muối dưa, làm nước mắm,...; sản xuất kháng sinh, thuốc trừ sâu; xử lí chất thải,...
Một số bệnh do vi khuẩn
Vi khuẩn gây ra nhiều bệnh nguy hiểm cho con người, một số bệnh phổ biến như: lao, viêm phổi, uốn ván, giang mai, phong (hủi), tả,...
| Bệnh | Tác nhân và biểu hiện | Cách lây |
|---|---|---|
| Tả | Do vi khuẩn tả; tiêu chảy, nôn, sốt cao | Qua đường ăn, uống |
| Nhiễm khuẩn da | Do vi khuẩn tụ cầu vàng; da bị tổn thương, sưng đỏ | Tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với vật dụng chứa tác nhân gây bệnh |
| Lao phổi | Do vi khuẩn lao; ho kéo dài, sốt, mệt mỏi | Qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người bệnh |
Thuốc kháng sinh được dùng để điều trị các bệnh do vi khuẩn gây ra. Tuy nhiên, việc sử dụng tuỳ tiện thuốc kháng sinh không theo chỉ định của bác sĩ gây ra hiện tượng kháng thuốc dẫn đến khó khăn trong điều trị bệnh.
Vi khuẩn còn gây nhiều bệnh trên thực vật và động vật (héo xanh cà chua, thối nhũn bắp cải, bệnh tụ huyết trùng ở gia cầm, gia súc,...) và là nguyên nhân khiến thức ăn, đồ uống bị hỏng.
Mở rộng
Dưa muối, sữa chua hay pho mát đều dùng vi khuẩn lên men lactic. Trong điều kiện không có oxygen, vi khuẩn này phân giải các chất trong nguyên liệu, sinh ra acid lactic tạo hương thơm và vị chua đặc trưng cho món ăn.
Vi khuẩn rất nhỏ nhưng sinh sản nhanh. Khi điều kiện thuận lợi, một số vi khuẩn có thể phân đôi khoảng 20 phút một lần, nên thức ăn để ngoài trời nóng nhanh bị thiu.