Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào
Tế bào có ba thành phần chính là màng tế bào, tế bào chất và nhân (hoặc vùng nhân); có tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực; tế bào thực vật khác tế bào động vật ở thành tế bào, lục lạp và không bào lớn.
Cấu tạo của tế bào
Các loại tế bào khác nhau về hình dạng, kích thước và chức năng, nhưng đều gồm ba thành phần cơ bản:
| Thành phần | Cấu tạo và chức năng |
|---|---|
| Màng tế bào | Có ở mọi tế bào, bao bọc tế bào chất; tham gia trao đổi chất giữa tế bào và môi trường |
| Tế bào chất | Vùng nằm giữa màng tế bào và nhân (hoặc vùng nhân); phần lớn hoạt động trao đổi chất (hấp thụ chất dinh dưỡng, chuyển hoá năng lượng, tạo các chất để tăng trưởng,...) diễn ra ở đây |
| Nhân hoặc vùng nhân | Nơi chứa vật chất di truyền; là trung tâm điều khiển các hoạt động sống của tế bào |
Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực
Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào, và có hai loại tế bào: tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực.
- Tế bào nhân sơ chưa có nhân hoàn chỉnh (không có màng nhân ngăn cách chất nhân với tế bào chất). Vùng chứa vật chất di truyền gọi là vùng nhân. Tế bào chất không có hệ thống nội màng và các bào quan có màng bao bọc; bào quan duy nhất là ribosome. Tế bào vi khuẩn là tế bào nhân sơ.
- Tế bào nhân thực có nhân hoàn chỉnh: vật chất di truyền nằm trong nhân và được màng nhân bao bọc. Tế bào chất được chia thành nhiều khoang bởi hệ thống nội màng và có các bào quan có màng bao bọc.
Tế bào động vật và tế bào thực vật
Tế bào động vật và tế bào thực vật đều là tế bào nhân thực. Chúng giống nhau ở một số thành phần chính (màng tế bào, tế bào chất, nhân, ti thể), nhưng cũng có thành phần khác nhau liên quan đến chức năng của từng loại.
| Thành phần | Tế bào động vật | Tế bào thực vật |
|---|---|---|
| Màng tế bào, tế bào chất, nhân, ti thể | Có | Có |
| Thành tế bào (bao bọc ngoài màng tế bào, quy định hình dạng và bảo vệ tế bào) | Không | Có |
| Lục lạp (chứa diệp lục, hấp thụ năng lượng ánh sáng mặt trời để tổng hợp chất hữu cơ trong quang hợp) | Không | Có |
| Không bào lớn (chứa sắc tố, chất thải, chất dinh dưỡng dự trữ,... tuỳ loại tế bào) | Không có (một số tế bào động vật đơn bào có không bào co bóp, tiêu hoá) | Có |
Mở rộng
Hoạt động tạo mô hình: dùng một túi nylon có khoá kéo đặt trong hộp nhựa trong để mô phỏng tế bào thực vật, một túi tương tự không đặt trong hộp để mô phỏng tế bào động vật; cho gelatin lỏng vào mỗi túi và thêm rau, củ, quả mô phỏng các bào quan. Túi nylon mô phỏng màng tế bào, hộp nhựa mô phỏng thành tế bào, gelatin mô phỏng tế bào chất.
Nhìn Trái Đất từ vũ trụ, các vùng đất liền có màu xanh lá. Màu xanh đó do các lục lạp (chứa chất diệp lục) vô cùng nhỏ trong tế bào thực vật tạo nên.