Bài 18. Tế bào – Đơn vị cơ bản của sự sống
Tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống, thực hiện đầy đủ các quá trình sống cơ bản; các loại tế bào khác nhau về hình dạng và kích thước, phần lớn rất nhỏ nên phải quan sát bằng kính hiển vi.
Tế bào là gì?
Cơ thể của mọi sinh vật (thực vật, động vật, con người,...) đều được tạo nên từ những đơn vị rất nhỏ bé gọi là tế bào. Giống như ngôi nhà được xây từ nhiều viên gạch, cơ thể sinh vật được xây từ rất nhiều tế bào.
Dù nhỏ, một tế bào có thể thực hiện đầy đủ các quá trình sống cơ bản: sinh trưởng (lớn lên), hấp thụ chất dinh dưỡng, hô hấp, cảm ứng, bài tiết và sinh sản.
Hình dạng và kích thước tế bào
Hình dạng. Có rất nhiều loại tế bào, và hình dạng của chúng thường phản ánh chức năng khác nhau. Ví dụ: tế bào da ở người có dạng đa giác ghép sát nhau, tế bào thần kinh ở người có nhiều nhánh, tế bào vi khuẩn có dạng que, tế bào ở lá cây có dạng khối xếp sát nhau.
Kích thước. Kích thước tế bào khác nhau giữa các nhóm sinh vật và giữa các cơ quan trong một cơ thể. Rất ít tế bào đủ lớn để nhìn thấy bằng mắt thường (ví dụ trứng cá); hầu hết tế bào rất nhỏ nên chỉ quan sát được bằng kính hiển vi.
| Đối tượng | Cách quan sát |
|---|---|
| Vi khuẩn | Kính hiển vi |
| Tế bào động vật và thực vật | Kính hiển vi |
| Trứng cá | Nhìn được bằng mắt thường |
Mở rộng
Năm 1665, nhà khoa học người Anh Robert Hooke dùng một kính hiển vi đơn giản quan sát mẫu vỏ cây và thấy nhiều cấu trúc giống những hộp nhỏ. Ông gọi chúng là "tế bào". Đó là những tế bào chết của vỏ cây.
Vì sao hầu hết tế bào rất nhỏ? Khi tế bào lớn lên, thể tích tăng nhanh hơn nhiều so với diện tích bề mặt. Oxygen, chất dinh dưỡng đi vào và chất thải đi ra đều phải qua bề mặt tế bào, nên tế bào quá lớn thì các chất ra vào không đủ nhanh cho nhu cầu sống.
Dựa vào số tế bào, sinh vật chia làm hai nhóm: sinh vật đơn bào (cơ thể chỉ có một tế bào, như vi khuẩn, amip) và sinh vật đa bào (cơ thể có nhiều tế bào, như cây bưởi, con cá, con người). Em sẽ học kĩ ở bài 22.