Bài 15. Một số lương thực, thực phẩm
Lương thực, thực phẩm cung cấp năng lượng và các chất dinh dưỡng (carbohydrate, protein, lipid, chất khoáng, vitamin); cần bảo quản đúng cách và ăn uống hợp lí.
Vai trò của lương thực, thực phẩm
Con người cần năng lượng và chất dinh dưỡng để duy trì sự sống, phát triển và hoạt động. Thức ăn của con người ở dạng lương thực (như ngũ cốc: lúa gạo, ngô, khoai sắn, lúa mì) và thực phẩm (như thịt, cá, rau, củ, quả...). Thức ăn được cơ thể chuyển hoá thành năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết.
Lương thực và thực phẩm dễ bị hư hỏng, nhất là trong môi trường nóng, ẩm; khi đó chúng sinh ra những chất độc hại cho sức khoẻ. Ví dụ: thịt, cá, rau bị ôi thiu (nhiễm khuẩn) gây ngộ độc; gạo, lạc dễ bị mốc, sinh ra những chất cực độc gây ung thư... Vì vậy cần bảo quản thích hợp.
Các nhóm chất dinh dưỡng trong lương thực, thực phẩm
| Chất dinh dưỡng | Có nhiều trong | Vai trò |
|---|---|---|
| Carbohydrate (gồm tinh bột, đường và chất xơ) | Gạo, ngô, khoai, sắn, mía, củ cải đường, hoa quả ngọt | Nguồn năng lượng chính |
| Protein (chất đạm) | Thịt, cá, trứng, sữa, các loại hạt như đậu, đỗ | Cấu tạo, duy trì và phát triển cơ thể; cần cho sự chuyển hoá các chất dinh dưỡng |
| Lipid (chất béo) | Bơ, dầu thực vật, sữa, lòng đỏ trứng, thịt, cá, lạc, vừng | Nguồn dự trữ năng lượng, có tác dụng chống lạnh |
| Chất khoáng (calcium, phosphorus, iodine, sắt, kẽm...) | Hải sản, rau xanh, củ, quả tươi | Cần cho sự phát triển cơ thể (thiếu calcium xương xốp, yếu; thiếu iodine gây bệnh tuyến giáp, bướu cổ) |
| Vitamin | Hải sản, rau xanh, củ, quả tươi | Lượng nhỏ nhưng tác dụng lớn đến trao đổi chất; thiếu vitamin A mắt kém, thiếu vitamin D xương kém phát triển |
Khi tiêu hoá, tinh bột được chuyển hoá thành đường, rồi thành nước và khí carbon dioxide đồng thời giải phóng năng lượng. Vitamin chia hai nhóm: tan trong chất béo (A, D, E, K) và tan trong nước (B, C...). Cơ thể không tự tổng hợp được đa số vitamin mà phải lấy qua thức ăn.
Sức khoẻ và chế độ dinh dưỡng
- Các loại thức ăn khác nhau cung cấp lượng năng lượng và các chất dinh dưỡng khác nhau.
- Năng lượng và chất dinh dưỡng cần thiết cho mỗi người khác nhau, phụ thuộc vào lứa tuổi, giới tính, cân nặng, chiều cao, công việc đòi hỏi vận động nhiều hay ít...
- Ăn quá nhiều mà ít hoạt động thì thức ăn được dự trữ dưới dạng chất béo; ăn ít không đủ chất, cơ thể sẽ bị suy dinh dưỡng.
- Một số chất cần cho cơ thể với lượng nhỏ (chất khoáng, vitamin) nhưng rất quan trọng.
Mở rộng
Vitamin A tan trong chất béo nên bữa ăn hằng ngày phải có dầu, mỡ thì cơ thể mới hấp thụ được vitamin A. Cà rốt, cà chua khi được xào, nấu cùng với dầu, mỡ sẽ giúp cơ thể hấp thụ vitamin A tốt hơn.
- Làm lạnh: để trong tủ lạnh làm vi khuẩn phát triển chậm.
- Phơi, sấy khô: cá khô, nấm khô; ít nước nên khó hỏng.
- Ướp muối, muối chua: cá muối, dưa muối.
- Ăn chín, uống sôi; rửa tay và rửa thực phẩm sạch trước khi chế biến.
Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, chủ yếu từ đồng bằng sông Cửu Long.
Dưa muối, cà muối, cá khô, nước mắm là cách bảo quản thực phẩm của ông bà ta từ lâu đời.