Chương III. Một số vật liệu, nguyên liệu, nhiên liệu, lương thực - thực phẩm thông dụng

Bài 13. Một số nguyên liệu

Nguyên liệu là những vật chất lấy từ tự nhiên như đá vôi, quặng, dầu mỏ để chế biến thành sản phẩm; nguyên liệu tự nhiên hữu hạn nên cần khai thác và sử dụng hợp lí.

Các loại nguyên liệu

Nguyên liệu được con người lấy từ tự nhiên để chế biến gồm các loại đất, đá, quặng, dầu mỏ... Mía là nguyên liệu sản xuất đường.

  • Từ đá vôi sản xuất ra vôi sống.
  • Từ quặng sản xuất ra sắt, nhôm (aluminium), đồng (copper), phosphorus...
  • Từ đất, đá, cát sản xuất ra xi măng, gạch ngói, đồ gốm, thuỷ tinh...
  • Từ dầu mỏ điều chế ra các hoá chất cơ bản (nguyên liệu nhân tạo), dùng để sản xuất phân bón, thuốc trừ sâu, dược phẩm, mĩ phẩm, các loại len, tơ...

Đá vôi

Đá vôi được dùng để sản xuất vôi sống; đập nhỏ để làm đường, làm bê tông; chế biến thành chất độn (bột nhẹ) dùng trong sản xuất cao su, xà phòng... Đá vôi có thành phần chủ yếu là calcium carbonate. Trong đá vôi thường lẫn các tạp chất như đất sét, cát... nên màu sắc đa dạng. Người ta thường khai thác đá vôi ở những nơi có ít tạp chất và thuận tiện cho việc vận chuyển.

Thí nghiệm tìm hiểu tính chất của đá vôi: vạch mạnh chiếc đinh sắt lên bề mặt viên đá vôi để xem đá có bị trầy xước không; nhỏ từng giọt hydrochloric acid lên viên đá vôi, quan sát thấy có bọt khí xuất hiện.

Mẹo: Ở nước ta có nhiều vùng núi đá vôi, tập trung ở các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ.

Quặng

Quặng là loại đất đá chứa các chất có giá trị với hàm lượng lớn, được khai thác và chế biến thành các sản phẩm hữu dụng.

  • Quặng sắt dùng để chế tạo gang và thép (hai vật liệu quan trọng có thành phần chính là sắt, dùng trong xây dựng, chế tạo máy, dụng cụ...).
  • Quặng bauxite dùng để sản xuất nhôm, một vật liệu quan trọng trong chế tạo máy bay, ô tô, kĩ thuật điện, xây dựng...
  • Việt Nam có nhiều mỏ quặng, như quặng sắt ở Thái Nguyên, quặng nhôm ở Tây Nguyên...
Chú ý: Nguồn quặng tự nhiên ngày một cạn đi, không thể tái tạo, do đó cần khai thác và sử dụng một cách hợp lí để gìn giữ tài sản quốc gia; khi khai thác quặng cần gìn giữ và bảo vệ môi trường.

Mở rộng

Quặng chứa phosphorus dùng sản xuất phosphorus và phân lân; quặng đồng dùng sản xuất đồng (kim loại dẫn điện tốt, làm dây dẫn điện); quặng titanium dùng sản xuất titanium (kim loại nhẹ, bền, chịu mài mòn, nóng chảy ở nhiệt độ cao, dùng trong ngành hàng không, khung xe đạp thể thao).

Quặng sắt được nghiền nhỏ, loại bỏ bớt tạp chất rồi nung với than cốc ở lò cao thu được gang (chứa hơn 95% sắt). Từ gang người ta luyện thành thép (giảm lượng carbon và có thêm các kim loại khác) có nhiều công dụng hơn.

Các nhà máy xi măng thường đặt gần nơi có đá vôi để giảm chi phí vận chuyển. Đất sét, đá vôi, cát được nung thành clinker rồi chế biến thành xi măng.

Không phải nguyên liệu nào cũng cạn: mía làm ra đường, tre và gỗ làm ra giấy đều trồng lại được. Dùng giấy tái chế còn giúp giảm việc chặt cây.