Bài 9. Sự đa dạng của chất
Thế giới quanh ta gồm các vật thể được tạo thành từ chất; mỗi chất có tính chất vật lí và tính chất hoá học đặc trưng.
Chất quanh ta
Thế giới xung quanh ta gồm các vật thể vô cùng đa dạng. Tuỳ cách phân loại, ta có thể chia thành vật thể tự nhiên hay vật thể nhân tạo, vật sống hay vật không sống. Vật sống có khả năng trao đổi chất với môi trường, lớn lên và sinh sản (thực vật, động vật...); vật không sống thì không có các khả năng đó (các vật dụng trong gia đình, cây cầu, đồi núi...).
Các vật thể được tạo thành từ một hay nhiều chất khác nhau. Ví dụ: giọt nước cất được tạo thành từ một chất là nước; cây kem được làm từ nhiều chất: nước, đường...
Ngày nay, khoa học đã biết hàng chục triệu chất khác nhau. Nhiều chất có sẵn trong tự nhiên như trong nước, muối khoáng, dầu mỏ, đất, đá... hoặc do con người điều chế như một số chất có trong dược phẩm, mĩ phẩm, sơn...
Một số tính chất của chất
Mỗi chất có những tính chất nhất định. Bằng giác quan ta nhận thấy nước là chất lỏng, không màu, không mùi, không vị. Dùng nhiệt kế, ta đo được nhiệt độ nóng chảy của nước đá, nhiệt độ sôi của nước lỏng...
| Loại tính chất | Gồm có | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tính chất vật lí | Thể (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi, vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, tính dẫn điện, dẫn nhiệt... | Nước là chất lỏng, không màu, không mùi, không vị |
| Tính chất hoá học | Sự biến đổi của một chất tạo ra chất mới | Đá vôi khi nung tạo ra chất mới là vôi sống xốp và mềm hơn; than đá cháy tạo ra chất mới là khí carbon dioxide |
Tìm hiểu một số tính chất của đường và muối ăn
Chuẩn bị: đường, muối ăn, nước, 2 cốc thuỷ tinh, 2 bát sứ, 1 đèn cồn.
- Quan sát màu sắc, thể (rắn, lỏng hay khí) của muối ăn và đường trong các lọ đựng.
- Cho 1 thìa muối ăn vào cốc nước thứ nhất, 1 thìa đường vào cốc nước thứ hai, khuấy đều và quan sát.
- Cho 3 – 5 thìa muối ăn vào bát sứ thứ nhất, 3 – 5 thìa đường vào bát sứ thứ hai. Đun nóng hai bát. Khi bát đựng muối có tiếng nổ lách tách thì ngừng đun; khi bát đựng đường có khói bốc lên thì ngừng đun.
Quan sát màu sắc, thể, khả năng tan trong nước của đường và muối; khi đun nóng, đường biến đổi thành chất khác (tạo ra chất mới) nên đây là tính chất hoá học của đường.
Mở rộng
Người ta gọi sự biến đổi không tạo ra chất mới là biến đổi vật lí (như nước đá tan thành nước), sự biến đổi tạo ra chất mới là biến đổi hoá học (như đốt cháy than, gỉ sắt).
Người ta phân biệt nước và muối ăn lẫn trong ruộng muối ở Bạc Liêu hay Cà Mau nhờ tính chất vật lí: nước bay hơi dưới nắng, còn muối ở lại thành tinh thể.
Nồi, chảo thường làm bằng kim loại vì kim loại dẫn nhiệt tốt, còn tay cầm làm bằng nhựa hoặc gỗ vì chúng dẫn nhiệt kém nên đỡ nóng tay.
Có thể làm "nước hàng" (nước màu dùng để kho thịt cá, làm caramen) bằng cách đun đường đến khi chuyển màu nâu sẫm rồi pha thêm nước.