Bài 8. Đo nhiệt độ

Nhiệt độ là số đo mức độ nóng, lạnh của vật, được đo bằng nhiệt kế theo thang nhiệt độ Xen-xi-út (°C).

Nhiệt độ và thang nhiệt độ Xen-xi-út

Nhiệt độ là số đo mức độ "nóng", "lạnh" của vật. Vật càng nóng thì nhiệt độ của vật càng cao. Cảm giác nóng, lạnh của tay có thể sai, nên ta dùng nhiệt kế để đo.

Năm 1742, Xen-xi-út (Celsius), nhà khoa học Thuỵ Điển, đề nghị chia khoảng cách giữa nhiệt độ của nước đá đang tan và nhiệt độ của hơi nước đang sôi thành 100 phần bằng nhau, mỗi phần ứng với 1 độ, kí hiệu là 1 °C. Thang nhiệt độ này gọi là thang nhiệt độ Xen-xi-út. Những nhiệt độ thấp hơn 0 °C được gọi là nhiệt độ âm.

Ba mốc nhiệt độ quen thuộc

Đối tượng	Nhiệt độ (°C)
Nhiệt độ tự nhiên thấp nhất trên Trái Đất (trạm Vô-xtốc, Nam Cực)	−89
Nước đá đang tan	0
Nhiệt độ cơ thể người (thân nhiệt)	37
Sa mạc Lút ở I-ran, nơi nóng nhất Trái Đất	71
Nhiệt độ cao nhất của một ngọn nến	1 027
Nhiệt độ tại bề mặt Mặt Trời	5 500

Ghi nhớ: Ở các nước nói tiếng Anh, người ta đo nhiệt độ theo độ Fa-ren-hai (Fahrenheit), kí hiệu °F. Nước đá đang tan là 32 °F, hơi nước đang sôi là 212 °F (có 180 khoảng chia). Quy đổi từ °C sang °F: t(°F) = t(°C) × 1,8 + 32.

Dụng cụ đo nhiệt độ

Sự nở vì nhiệt của chất lỏng: chất lỏng nở ra khi nóng lên, nhiệt độ càng cao thì chất lỏng nở ra càng nhiều. Hiện tượng này được dùng làm cơ sở để chế tạo các dụng cụ đo nhiệt độ.

Dụng cụ đo nhiệt độ gọi là nhiệt kế. Tuỳ mục đích sử dụng và giới hạn nhiệt độ muốn đo, người ta chế tạo nhiều loại nhiệt kế khác nhau:

Loại nhiệt kế	Dùng để đo
Nhiệt kế dầu	Dùng trong các phòng thí nghiệm
Nhiệt kế y tế thuỷ ngân hoặc dầu	Đo thân nhiệt
Nhiệt kế rượu	Đo nhiệt độ phòng
Nhiệt kế hồng ngoại	Đo nhiệt độ cơ thể, thức ăn

Sử dụng nhiệt kế y tế

Nhiệt kế y tế thuỷ ngân

Bước 1: Dùng bông y tế lau sạch thân và bầu nhiệt kế.
Bước 2: Vẩy mạnh cho thuỷ ngân bên trong nhiệt kế tụt xuống.
Bước 3: Dùng tay phải cầm thân nhiệt kế, đặt bầu nhiệt kế vào nách trái, kẹp cánh tay lại để giữ nhiệt kế.
Bước 4: Chờ khoảng 2 – 3 phút, lấy nhiệt kế ra đọc nhiệt độ.

Chú ý: Cẩn thận khi vẩy nhiệt kế, tránh va chạm với các vật khác. Khi đọc kết quả tránh cầm vào bầu nhiệt kế. Thuỷ ngân là chất độc dễ bay hơi. Nếu làm vỡ nhiệt kế, đừng sờ vào thuỷ ngân hoặc các mảnh thuỷ tinh, cần báo ngay cho giáo viên hoặc người phụ trách phòng thí nghiệm.

Nhiệt kế y tế điện tử

Bước 1: Lau sạch đầu kim loại của nhiệt kế.
Bước 2: Bấm nút khởi động.
Bước 3: Đặt đầu kim loại của nhiệt kế xuống lưỡi.
Bước 4: Chờ khi có tín hiệu "bíp", rút nhiệt kế ra đọc nhiệt độ.
Bước 5: Tắt nút khởi động.

Mở rộng

Có những chất đổi màu theo nhiệt độ. Người ta dùng tính chất này để chế tạo nhiệt kế đổi màu: dán một băng giấy nhỏ có phủ lớp chất đổi màu lên trán người bệnh là biết được nhiệt độ cơ thể. Nhiệt kế hiện số cho biết nhiệt độ ngay trên màn hình.

Nhiệt độ cơ thể người khoẻ mạnh khoảng 37 °C. Khi nhiệt độ từ khoảng 38 °C trở lên, người ta thường coi là bị sốt.

Không dùng nhiệt kế y tế để đo nước sôi vì nhiệt độ nước sôi vượt quá giới hạn đo của nhiệt kế, có thể làm vỡ nhiệt kế.